Wspomnienie młodości. O znaczeniu przysłowia „Przypomniała baba dziewic wieczór” w utworach Elizy Orzeszkowej
DOI:
https://doi.org/10.34768/fp2015a12Słowa kluczowe:
Eliza Orzeszkowa, przysłowie, językowy obraz świata, wartościowanie, młodość, starośćAbstrakt
Przedmiotem artykułu jest językowo-historycznoliteracka analiza przysłowia „Przypomniała sobie baba dziewic wieczór”, zawartego w utworach Elizy Orzeszkowej. Część pierwsza pracy poświęcona jest językowej analizie przysłowia. Analiza potwierdza, iż służy ono wyrażaniu emocji związanych z upływem życia. Leksyka i frazeologia związana z młodością, przemijaniem i starością staje się wykładnikiem ogólnej prawdy o istocie ludzkiej egzystencji, samo zaś przysłowie traktować należy jako wyraz doświadczenia przemijania, odbijającego odwieczną i nieskończoną ludzką tęsknotę za szczęściem. W części drugiej pracy analizie poddane zostały funkcje przysłowia w wybranych utworach Elizy Orzeszkowej: Nizinach, Nad Niemnem i Pannie Róży. Na ich podstawie można wnioskować o dokonującym się w twórczości pisarki procesie uniwersalizacji wyrażenia. Czerpiąc przysłowie z białoruskiego folkloru, autorka z biegiem czasu odrywa je od pierwotnego kontekstu, nadając uogólnione znaczenie.
Pobrania
Bibliografia
LITERATURA CYTOWANA
Antynomie wartości. Problematyka aksjologiczna w językoznawstwie, red. A. Oskiera, Łódź 2007.
Bachórz J., Wstęp [w:] E. Orzeszkowa, Nad Niemnem, oprac. J. Bachórz, t. I, Wrocław 2009.
Bujak-Lechowicz J., Jak wygląda i zachowuje się człowiek szczęśliwy, [w:] Wyrażanie emocji, red. K. Michalewski, Łódź 2006.
Burszta W., Starość w kulturze, [w:] Profile starości, red. L. Leońska, Z. Woźniak, Poznań 2000.
Butler D., Grupa semantyczna przymiotników o znaczeniu ‘związany z radością’, „Prace Filologiczne” 1977, t. XXVII.
Czas – język – kultura. „Język a Kultura”, t. 19, red. A. Dąbrowska, A. Nowakowska, Wrocław 2006.
Czas w kulturze i języku, red. J. Arabski, E. Borkowska, A. Łyda, Katowice 2005.
Czeczot J., Piosnki wieśniacze znad Niemna i Dźwiny, niektóre przysłowia i idiotyzmy w mowie sławiano-krewickiej z postrzeżeniami nad nią uczynionymi, Wilno 1846.
Data K., W jaki sposób językoznawcy opisują emocje?, [w:] Uczucia w języku i w tekście, „Język a Kultura”, t. 14, red. I. Nowakowska-Kempna, A. Dąbrowska, A. Anusiewicz, Wrocław 2000.
Detko J., Eliza Orzeszkowa, Warszawa 1971.
Dobrzeniecka J., Starzenie się i starość jako treść stereotypów, „Acta Elbingensia”, 2004, t. II.
Dyszak A.S., Powieść Doroty Masłowskiej jako obraz przemian we współczesnej kulturze i współczesnej polszczyźnie, [w:] Przemiany języka na tle przemian współczesnej polszczyzny, red. K. Ożóg, R. Kida-Oronowicz, Rzeszów 2006.
Egzystencjalne doświadczenie starości w literaturze, red. A. Gleń, I. Jokiel, M. Szladowski, Opole 2008.
Estés C. P., Biegnąca z wilkami. Archetyp Dzikiej Kobiety w mitach i legendach, Poznań 2001.
Falkowski S., „Szlagiery” – inaczej, Warszawa 1991.
Fita S., Eliza Orzeszkowa w poszukiwaniu religii, [w:] Problematyka religijna w literaturze pozytywizmu i Młodej Polski. Świadectwa poszukiwań, red. S. Fita, Lublin 1993.
Gacowa H., Bibliografia Literatury Polskiej nowy Korbut, t. 17, vol. II: Eliza Orzeszkowa, Wrocław 1999.
Gołaszewska M., Uroki smutku. Szkic z pogranicza estetyki i filozofii człowieka, Wrocław 1992.
Grzegorczykowi R., O rozumieniu prototypu i stereotypu we współczesnych teoriach semantycznych, [w:] Stereotyp jako przedmiot lingwistyki. Teoria, metodologia, analizy empiryczne, „Język a Kultura”, t. 12, red. J. Anusiewicz, J. Bartmiński, Wrocław 1998.
Guardini R., O sensie melancholii, Poznań 2009.
Jędrzejko E., Nowakowska-Kempna I., O uczuciach i ich objawach w aspekcie semantyki leksykalnej, „Przegląd Humanistyczny” 1985, nr 7/8.
Karwatowska M., Uległa, podporządkowana, piękna, czyli stereotyp kobiety dawniej i dziś, [w:] Dialog kultur w edukacji, red. B. Myrdzik, M. Karwatowska, Lublin 2009.
Kłosiński K., „Mimesis” w chłopskich powieściach Orzeszkowej, „Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach” nr 1129, Katowice 1990.
Kłosiński K., Folklor białoruski w powieściach chłopskich Orzeszkowej, „Prace Monograficzne”, t. 107: W świecie Elizy Orzeszkowej, red. H. Bursztyńska, Kraków 1990.
Komputerowy słownik języka polskiego, Warszawa 2000. Łukaszewski W., Starość wobec młodości, [w:] Strategia życia, red. B. Suchodolski, Wrocław 1983.
Majewski J., Stary człowiek i jego cierpienia, „Więź” 1999, nr 8.
Mazur A., Pod znakiem Saturna: topika melancholii w późnej twórczości Elizy Orzeszkowej, Opole 2010.
Narbutt T., Dzieje starożytne narodu litewskiego, t. 1: Mitologia litewska, Wilno 1835.
Nawrocka S., Patrząc na starość w filmie „Pora umierać” Doroty Kędzierzawskiej, [w:] Patrząc na starość, red. H. Jakubowska, A. Raciniewska, Ł. Rogowski, Poznań 2009.
Niewiara A., Starość starości, czyli wstęp filologiczny, [w:] Starość. Wybór materiałów z VII konferencji pracowników naukowych i studentów, red. A. Dziadek, A. Nawarecki, Katowice 1995.
Nowa księga przysłów i wyrażeń przysłowiowych polskich, t. I: A-J. W oparciu o dzieło Samuela Adalberga oprac. Zespół Redakcyjny pod kierunkiem J. Krzyżanowskiego, Warszawa 1969.
Nowakowska-Kempna I., Język ciała, czy ciało w umyśle, czyli o metaforyce uczuć, [w:] Uczucia w języku i tekście, „Język a Kultura”, t. 14, red. I. Nowakowska-Kempna, A. Dąbrowska, J. Anusiewicz, Wrocław 2000.
Nowakowska-Kempna I., O uczuciach-stanach emocjonalnych. Propozycja analizy semantycznej, „Przegląd Humanistyczny” 1987, nr 3.
O sposobach mówienia o starości. Debata. Analiza. Przykłady, red. B. Szatur-Jaworska, Warszawa 2014.
Orzeszkowa E., Ludzie i kwiaty nad Niemnem, „Wisła”, t. IV, 1890, s. 1-31, [przedruk w:] eadem, Pisma zebrane, red. J. Krzyżanowski, t. LII: Drobiazgi, t. II, Warszawa 1952.
Orzeszkowa E., Nad Niemnem, oprac. J. Bachórz, t. I-III, Wrocław 2009.
Orzeszkowa E., Pisma zebrane, red. J. Krzyżanowski, t. I-LII, Warszawa 1947-1953.
Pawełczyńska A., Czas człowieka, Wrocław 1986.
Pędich W., Estetyka starości, „Auxilium Sociale” 2000, nr 3/4.
Potent-Ambroziewicz M., Starość w języku młodzieży współczesnej, Lublin 2013.
Praktyczny słownik współczesnej polszczyzny, red. H. Zgółkowa, t. I-L, Poznań 1994-2005.
Samborska-Kukuć D., „Femina ludens”. Kilka uwag o motywie dobrej pani, [w:] Poznawanie Orzeszkowej. W stulecie śmierci (1910-2010), red. I. Sikora, A. Narolska, Częstochowa-Zielona Góra 2010.
Sawicka J., Stara panna w utworach Orzeszkowej, „Kraj” 1891, nr 50.
Słownik języka polskiego, red. M. Szymczak, t. I-III, Warszawa 1978-1981.
Słownik języka polskiego, red. W. Doroszewski, t. I-XI, Warszawa 1958-1969.
Słownik współczesnego języka polskiego, red. B. Dunaj, t. I-II, Warszawa 1996.
Stachowska I., Aksjologiczne aspekty starości, [w:] Patrząc na starość, red. H. Jakubowska, A. Raciniewska, Ł. Rogowski, Poznań 2009.
Starość jako wyobrażenie kulturowe, red. A. Gomółka, M. Rygielska, Katowice 2013.
Starość. Wybór materiałów z VII Konferencji Pracowników Naukowych i Studentów Instytutu Nauk o Literaturze Polskiej Uniwersytetu Śląskiego, red. A. Nawarecki, A. Dziadek, Katowice 1995.
Tokarski R., Słownictwo jako interpretacja świata, [w:] Współczesny język polski, red. J. Bartmiński, Lublin 2001.
Uniwersalny słownik języka polskiego, red. S. Dubisz, t. I-VI, Warszawa 2003.
Wolny M., Językowy obraz starości ludzi i zwierząt w polszczyźnie, [w:] Opozycja homo-animal w języku i kulturze. „Język a Kultura”, t. 15, red. A. Dąbrowska, Wrocław 2003.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Kategorie
Licencja
Prawa autorskie (c) 2015 Monika Kaczor, Aneta Narolska
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Prawa autorskie (a). Co do zasady – autorzy, niebędący pracownikami Uniwersytetu Zielonogórskiego, zachowują prawa autorskie, w tym prawa wydawnicze do artykułów, bez żadnych ograniczeń.
Prawa autorskie (b). Co do zasady – autorzy, będący pracownikami Uniwersytetu Zielonogórskiego, nie zachowują praw autorskich, w tym praw wydawniczych do artykułów. W takich przypadkach właścicielem praw autorskich jest Uniwersytet Zielonogórski.
