Badania polskiej leksyki zmysłowej na podstawie tekstów literackich
DOI:
https://doi.org/10.61827/fp2025a10Słowa kluczowe:
konceptualizacja , zmysły , utrata wzroku , hierarchia zmysłów , rama semantycznaAbstrakt
Leksyka opisująca doznania zmysłowe, choć opisywana wielokrotnie, wciąż jest interesującym polem badawczym ze względu na aspekt historyczny oraz idiolektalny i socjolingwistyczny. Teksty literackie należy uznać za bardzo dobry materiał do tego typu analiz i interpretacji nie tylko dlatego, że jest to gotowy obiekt, lecz przede wszystkim ze względu na jego walory jakościowe, w tym głównie bogactwo słownictwa. Opisany w artykule materiał pochodzący z powieści Jerzego Pilcha i Michała Kaziowa obrazuje, że hierarchia najważniejszych zmysłów jest ustabilizowana. Przeważa wzrok, następne w kolejności to słuch i dotyk. Jednak w poszczególnych sytuacjach, takich jak utrata wzroku czy przeważająca tematyka dotycząca komunikacji i relacji międzyludzkich, może dojść do zmiany tej hierarchii, dominacji słuchu. Kolejne badania mogą wykazać również inne zmiany w zakresie hierarchii zmysłów człowieka.
Pobrania
Bibliografia
Kładoczny P., Badania polskiej leksyki zmysłowej na podstawie tekstów literackich, "Filologia Polska. Roczniki Naukowe Uniwersytetu Zielonogórskiego" 2025, nr 11, https://doi.org/10.61827/fp2025a10.
Badyda E., „Upadły anioł zmysłów”? Metaforyka zapachu i percepcji węchowej we współczesnej polszczyźnie, Gdańsk 2013.
Bańko M., Słownik onomatopei, czyli wyrazów dźwięko- i ruchonaśladowczych, Warszawa 2009.
Bańko M., Współczesny polski onomatopeikon. Ikoniczność w języku, Warszawa 2008.
Bartnicka B., Świat doznań zmysłowych (węch, smak, dotyk), [w:] Słownictwo pism Stefana Żeromskiego, t. 8, Kraków 2007.
Bartnicka B., Świat dźwięków, [w:] Słownictwo pism Stefana Żeromskiego, t. 4, Kraków 2002.
Benenowska I., Uwagi dotyczące predykatów dolegliwości fizycznych, „Linguistica Bidgostiana” 2006, vol. 3.
Biłas-Pleszak E., „Zobaczyć dźwięk” – metafory synestezyjne jako przykład korespondencji zmysłów, [w:] Język artystyczny 13. Interakcyjny wymiar dyskursu artystycznego, red. B. Witosz, Katowice 2007.
Bronikowska R., Przymiotniki oznaczające cechy przedmiotów odbierane zmysłem dotyku we współczesnej polszczyźnie, [w:] Studia nad współczesną polszczyzną. Gramatyka, semantyka, pragmatyka, red. A. Dobaczewski, Toruń 2007.
Bugajski M., Jak pachnie rezeda. Lingwistyczne studium zapachów, Wrocław 2004.
Chojnacka-Kuraś M., Semantyka bólu we współczesnej polszczyźnie, Warszawa 2016.
Dobaczewski A., Czasowniki percepcji wzrokowej z uzupełnieniem propozycjonalnym (wstęp do analizy semantycznej), „Polonica” 2001, nr 21.
Dobaczewski A., Czy widzieć jest semantycznie proste?, [w:] Studies on the Syntax and Semantics of Slavonic Languages. Papers in Honour of Andrzej Bogusławski on the Occasion of His 70th Birthday, red. V.S. Chrakowskij, M. Grochowski, G. Hentschel, Oldenburg 2001.
Dobaczewski A., Kilka uwag o czasownikach percepcji wzrokowej, „Prace Językoznawcze UWM” 2000, nr 2.
Dobaczewski A., O czasownikach świecić i świecić się, „Acta Universitatis Nicolai Copernici. Filologia Polska” 2001, nr 55.
Dobaczewski A., Próba opisu znaczeń leksemów jasny/jasno/jasne, „Prace Językoznawcze UWM” 1999, nr 1.
Dobaczewski A., Światło. Próba analizy semantycznej, [w:] Beitrage der Europäischer Slavistischen Linguistik (POLYSLAV), red. K. Böttger, M. Giger, B. Wiemer, Bd. 2, München 1999.
Dobaczewski A., Zjawiska percepcji wzrokowej: studium semantyczne, Warszawa 2002.
Dyszak A., Językowe wyrażenia zjawisk emisji światła, Bydgoszcz 1999.
Dyszak A., Językowe wyrażenia zjawisk jasności i ciemności, Bydgoszcz 2010.
Dyszak A., Językowy obraz zjawisk świetlnych cyklicznej zmiany dnia i nocy, „Język Polski” 1995, nr 75.
Dyszak A., Orzeczenia syntetyczne wyrażające cierpienia fizyczne we współczesnym języku polskim, Bydgoszcz 1992.
Grochowski M., O funkcjach semiotycznych onomatopei, [w:] W świecie znaków. Księga pamiątkowa ku czci Profesora Jerzego Pelca, red. J.J. Jadacki, W. Strawiński, Warszawa 1996.
Grochowski M., O założeniach eksplikacji znaczeń czasowników percepcji słuchowej, [w:] Studia Linguistica Polono-Jugoslavica, red. K.M. Solecka, t. 7, Kraków 1993.
Grzesiak R., Semantyka i składnia czasowników percepcji zmysłowej, Wrocław 1983.
Handke K., Świat barw, [w:] Słownictwo pism Stefa Żeromskiego, t. 5, Kraków 2002.
Judycka I., Synestezja w rozwoju znaczeniowym wyrazu, „Prace Filologiczne” 1963, nr 18.
Kaziów M., Dłoń na dźwiękach, Lublin 1998.
Kładoczny P., Konceptualizacja zmysłów w twórczości Adama Mickiewicza, „Filologia Polska. Roczniki Naukowe Uniwersytetu Zielonogórskiego” 2016, nr 2.
Kładoczny P., Odgłosy wojny w przekazach prasowych i literackich, „Oblicza Komunikacji” (Obrazy wojny w mediach, pamięci i języku) 2017, nr 10.
Kładoczny P., Osobliwości nazw dźwięków w języku Stefana Żeromskiego, [w:] Studia o języku i stylu artystycznym, t. 4: Stylistyka a leksykologia, red. K. Maćkowiak, C. Piątkowski, Zielona Góra 2008.
Kładoczny P., Rama interpretacyjna dotyku w języku polskim, „Filologia Polska. Roczniki Naukowe Uniwersytetu Zielonogórskiego” 2020, nr 6.
Kładoczny P., Rama interpretacyjna percepcji słuchowej, [w:] Narracyjność języka i kultury, red. D. Filar, D. Piekarczyk, Lublin 2014.
Kładoczny P., Ramy interpretacyjne zmysłów we wczesnych i późnych powieściach Jerzego Pilcha, „Filologia Polska. Roczniki Naukowe Uniwersytetu Zielonogórskiego” 2018, nr 4.
Kładoczny P., Semantyka nazw dźwięków w języku polskim, t. 1-2, Łask 2012.
Kładoczny P., Świat dźwięków w twórczości Manueli Gretkowskiej, [w:] Studia o języku i stylu artystycznym, t. 5: Język i styl twórcy w kręgu badań współczesnej humanistyki, red. K. Maćkowiak, C. Piątkowski, Zielona Góra 2009.
Komorowska E., Barwa w języku polskim i rosyjskim. Rozważania semantyczne, Szczecin 2010.
Kozarzewska E., Grupy semantyczne nazw dźwięków w języku polskim, „Poradnik Językowy” 1976, nr 5.
Kozarzewska E., Określenia nazw dźwięków w języku polskim, „Poradnik Językowy” 1976, nr 8.
Mikrokorpus metafor synestezyjnych SYNAMET, http://synamet.polon.uw.edu.pl/.
Mitrenga B., Zmysł smaku. Studium leksykalno-semantyczne, Katowice 2014.
Nagórko A., Problem konotacji semantycznych w opisie przymiotników, [w:] Konotacja, red. J. Bartmiński, Lublin 1988.
Nęcka E., Orzechowski J., Szymura B., Psychologia poznawcza, Warszawa 2008.
Piotrowska A., Wtórne znaczenia wyrazów percepcyjnych zmysłowych (zmysł powonienia, dotyku i smaku) – próba rekonesansu, „Prace Filologiczne” 2019, nr 73.
Strutyński J., Sposoby naśladowania głosów ptaków w języku polskim, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego CXIV. Prace Językoznawcze” 1965, t. 15.
Suchenek R., Orzeczenia syntetyczne wyrażające percepcję wzrokową, Bydgoszcz 2012.
Termińska K., Metafora zmysłowa, „Poradnik Językowy” 1991, nr 3.
Tokarski R., Semantyka barw we współczesnej polszczyźnie, Lublin 2004.
Tokarski R., Struktura pola znaczeniowego (studium językoznawcze), Warszawa 1984.
Tokarski R., Światy za słowami. Wykłady z semantyki leksykalnej, Lublin 2013.
Witkowska I., Wyrazić nienazwane. Językowo-kulturowy obraz zapachu we współczesnej polszczyźnie, Kraków 2021.
Zawisławska M., Czasowniki oznaczające percepcję wzrokową we współczesnej polszczyźnie: ujęcie kognitywne, Warszawa 2004.
Żurowski S., Wyrażenia percepcji słuchowej w języku polskim: analiza semantyczna, Toruń 2012.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Kategorie
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Piotr Kładoczny
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Prawa autorskie (a). Co do zasady – autorzy, niebędący pracownikami Uniwersytetu Zielonogórskiego, zachowują prawa autorskie, w tym prawa wydawnicze do artykułów, bez żadnych ograniczeń.
Prawa autorskie (b). Co do zasady – autorzy, będący pracownikami Uniwersytetu Zielonogórskiego, nie zachowują praw autorskich, w tym praw wydawniczych do artykułów. W takich przypadkach właścicielem praw autorskich jest Uniwersytet Zielonogórski.
