Badania polskiej leksyki zmysłowej na podstawie tekstów literackich

Piotr Kładoczny

doi:10.61827/fp2025a10

Autor

Piotr Kładoczny Akademia im. Jakuba z Paradyża w Gorzowie Wielkopolskim
https://orcid.org/0000-0002-3204-5807 Piotr Kładoczny

https://doi.org/10.61827/fp2025a10

Słowa kluczowe

konceptualizacja • zmysły • utrata wzroku • hierarchia zmysłów • rama semantyczna

Abstrakt

Leksyka opisująca doznania zmysłowe, choć opisywana wielokrotnie, wciąż jest interesującym polem badawczym ze względu na aspekt historyczny oraz idiolektalny i socjolingwistyczny. Teksty literackie należy uznać za bardzo dobry materiał do tego typu analiz i interpretacji nie tylko dlatego, że jest to gotowy obiekt, lecz przede wszystkim ze względu na jego walory jakościowe, w tym głównie bogactwo słownictwa. Opisany w artykule materiał pochodzący z powieści Jerzego Pilcha i Michała Kaziowa obrazuje, że hierarchia najważniejszych zmysłów jest ustabilizowana. Przeważa wzrok, następne w kolejności to słuch i dotyk. Jednak w poszczególnych sytuacjach, takich jak utrata wzroku czy przeważająca tematyka dotycząca komunikacji i relacji międzyludzkich, może dojść do zmiany tej hierarchii, dominacji słuchu. Kolejne badania mogą wykazać również inne zmiany w zakresie hierarchii zmysłów człowieka.

Liczba wyświetleń

2026

Dane do pobrania nie są jeszcze dostępne.

Biogram autora

Piotr Kładoczny, Akademia im. Jakuba z Paradyża w Gorzowie Wielkopolskim

Doktor habilitowany z zakresu językoznawstwa, pracownik Akademii im. Jakuba z Paradyża w Gorzowie Wielkopolskim i Uniwersytetu Zielonogórskiego. Zajmuje się problemami współczesnego języka polskiego. Szczegółowe zainteresowania kieruje w stronę komunikacji językowej, semantyki, lingwistyki kulturowej oraz lingwistyki korpusowej. Jest także członkiem Poradni Językowej przy Uniwersytecie Zielonogórskim. Autor książek Proroctwa chrześcijańskie jako gatunek mowy: na tle innych gatunków profetycznych (2004) oraz Semantyka nazw dźwięków w języku polskim (2012). Prywatnie miłośnik muzyki klasycznej, pływania, jazdy rowerowej i pieszych wędrówek.

Bibliografia

Kładoczny P., Badania polskiej leksyki zmysłowej na podstawie tekstów literackich, "Filologia Polska. Roczniki Naukowe Uniwersytetu Zielonogórskiego" 2025, nr 11, [fp2025a10].
[Google Scholar]

Badyda E., „Upadły anioł zmysłów”? Metaforyka zapachu i percepcji węchowej we współczesnej polszczyźnie, Gdańsk 2013.
[Google Scholar]

Bańko M., Słownik onomatopei, czyli wyrazów dźwięko- i ruchonaśladowczych, Warszawa 2009.
[Google Scholar]

Bańko M., Współczesny polski onomatopeikon. Ikoniczność w języku, Warszawa 2008.
[Google Scholar]

Bartnicka B., Świat doznań zmysłowych (węch, smak, dotyk), [w:] Słownictwo pism Stefana Żeromskiego, t. 8, Kraków 2007.
[Google Scholar]

Bartnicka B., Świat dźwięków, [w:] Słownictwo pism Stefana Żeromskiego, t. 4, Kraków 2002.
[Google Scholar]

Benenowska I., Uwagi dotyczące predykatów dolegliwości fizycznych, „Linguistica Bidgostiana” 2006, vol. 3.
[Google Scholar]

Biłas-Pleszak E., „Zobaczyć dźwięk” – metafory synestezyjne jako przykład korespondencji zmysłów, [w:] Język artystyczny 13. Interakcyjny wymiar dyskursu artystycznego, red. B. Witosz, Katowice 2007.
[Google Scholar]

Bronikowska R., Przymiotniki oznaczające cechy przedmiotów odbierane zmysłem dotyku we współczesnej polszczyźnie, [w:] Studia nad współczesną polszczyzną. Gramatyka, semantyka, pragmatyka, red. A. Dobaczewski, Toruń 2007.
[Google Scholar]

Bugajski M., Jak pachnie rezeda. Lingwistyczne studium zapachów, Wrocław 2004.
[Google Scholar]

Chojnacka-Kuraś M., Semantyka bólu we współczesnej polszczyźnie, Warszawa 2016.
[Google Scholar]

Dobaczewski A., Czasowniki percepcji wzrokowej z uzupełnieniem propozycjonalnym (wstęp do analizy semantycznej), „Polonica” 2001, nr 21.
[Google Scholar]

Dobaczewski A., Czy widzieć jest semantycznie proste?, [w:] Studies on the Syntax and Semantics of Slavonic Languages. Papers in Honour of Andrzej Bogusławski on the Occasion of His 70th Birthday, red. V.S. Chrakowskij, M. Grochowski, G. Hentschel, Oldenburg 2001.
[Google Scholar]

Dobaczewski A., Kilka uwag o czasownikach percepcji wzrokowej, „Prace Językoznawcze UWM” 2000, nr 2.
[Google Scholar]

Dobaczewski A., O czasownikach świecić i świecić się, „Acta Universitatis Nicolai Copernici. Filologia Polska” 2001, nr 55.
[Google Scholar]

Dobaczewski A., Próba opisu znaczeń leksemów jasny/jasno/jasne, „Prace Językoznawcze UWM” 1999, nr 1.
[Google Scholar]

Dobaczewski A., Światło. Próba analizy semantycznej, [w:] Beitrage der Europäischer Slavistischen Linguistik (POLYSLAV), red. K. Böttger, M. Giger, B. Wiemer, Bd. 2, München 1999.
[Google Scholar]

Dobaczewski A., Zjawiska percepcji wzrokowej: studium semantyczne, Warszawa 2002.
[Google Scholar]

Dyszak A., Językowe wyrażenia zjawisk emisji światła, Bydgoszcz 1999.
[Google Scholar]

Dyszak A., Językowe wyrażenia zjawisk jasności i ciemności, Bydgoszcz 2010.
[Google Scholar]

Dyszak A., Językowy obraz zjawisk świetlnych cyklicznej zmiany dnia i nocy, „Język Polski” 1995, nr 75.
[Google Scholar]

Dyszak A., Orzeczenia syntetyczne wyrażające cierpienia fizyczne we współczesnym języku polskim, Bydgoszcz 1992.
[Google Scholar]

Grochowski M., O funkcjach semiotycznych onomatopei, [w:] W świecie znaków. Księga pamiątkowa ku czci Profesora Jerzego Pelca, red. J.J. Jadacki, W. Strawiński, Warszawa 1996.
[Google Scholar]

Grochowski M., O założeniach eksplikacji znaczeń czasowników percepcji słuchowej, [w:] Studia Linguistica Polono-Jugoslavica, red. K.M. Solecka, t. 7, Kraków 1993.
[Google Scholar]

Grzesiak R., Semantyka i składnia czasowników percepcji zmysłowej, Wrocław 1983.
[Google Scholar]

Handke K., Świat barw, [w:] Słownictwo pism Stefa Żeromskiego, t. 5, Kraków 2002.
[Google Scholar]

Judycka I., Synestezja w rozwoju znaczeniowym wyrazu, „Prace Filologiczne” 1963, nr 18.
[Google Scholar]

Kaziów M., Dłoń na dźwiękach, Lublin 1998.
[Google Scholar]

Kładoczny P., Konceptualizacja zmysłów w twórczości Adama Mickiewicza, „Filologia Polska. Roczniki Naukowe Uniwersytetu Zielonogórskiego” 2016, nr 2.
[Google Scholar]

Kładoczny P., Odgłosy wojny w przekazach prasowych i literackich, „Oblicza Komunikacji” (Obrazy wojny w mediach, pamięci i języku) 2017, nr 10.
[Google Scholar]

Kładoczny P., Osobliwości nazw dźwięków w języku Stefana Żeromskiego, [w:] Studia o języku i stylu artystycznym, t. 4: Stylistyka a leksykologia, red. K. Maćkowiak, C. Piątkowski, Zielona Góra 2008.
[Google Scholar]

Kładoczny P., Rama interpretacyjna dotyku w języku polskim, „Filologia Polska. Roczniki Naukowe Uniwersytetu Zielonogórskiego” 2020, nr 6.
[Google Scholar]

Kładoczny P., Rama interpretacyjna percepcji słuchowej, [w:] Narracyjność języka i kultury, red. D. Filar, D. Piekarczyk, Lublin 2014.
[Google Scholar]

Kładoczny P., Ramy interpretacyjne zmysłów we wczesnych i późnych powieściach Jerzego Pilcha, „Filologia Polska. Roczniki Naukowe Uniwersytetu Zielonogórskiego” 2018, nr 4.
[Google Scholar]

Kładoczny P., Semantyka nazw dźwięków w języku polskim, t. 1-2, Łask 2012.
[Google Scholar]

Kładoczny P., Świat dźwięków w twórczości Manueli Gretkowskiej, [w:] Studia o języku i stylu artystycznym, t. 5: Język i styl twórcy w kręgu badań współczesnej humanistyki, red. K. Maćkowiak, C. Piątkowski, Zielona Góra 2009.
[Google Scholar]

Komorowska E., Barwa w języku polskim i rosyjskim. Rozważania semantyczne, Szczecin 2010.
[Google Scholar]

Kozarzewska E., Grupy semantyczne nazw dźwięków w języku polskim, „Poradnik Językowy” 1976, nr 5.
[Google Scholar]

Kozarzewska E., Określenia nazw dźwięków w języku polskim, „Poradnik Językowy” 1976, nr 8.
[Google Scholar]

Mikrokorpus metafor synestezyjnych SYNAMET, [synamet.polon.uw.edu.pl].
[Google Scholar]

Mitrenga B., Zmysł smaku. Studium leksykalno-semantyczne, Katowice 2014.
[Google Scholar]

Nagórko A., Problem konotacji semantycznych w opisie przymiotników, [w:] Konotacja, red. J. Bartmiński, Lublin 1988.
[Google Scholar]

Nęcka E., Orzechowski J., Szymura B., Psychologia poznawcza, Warszawa 2008.
[Google Scholar]

Piotrowska A., Wtórne znaczenia wyrazów percepcyjnych zmysłowych (zmysł powonienia, dotyku i smaku) – próba rekonesansu, „Prace Filologiczne” 2019, nr 73.
[Google Scholar]

Strutyński J., Sposoby naśladowania głosów ptaków w języku polskim, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego CXIV. Prace Językoznawcze” 1965, t. 15.
[Google Scholar]

Suchenek R., Orzeczenia syntetyczne wyrażające percepcję wzrokową, Bydgoszcz 2012.
[Google Scholar]

Termińska K., Metafora zmysłowa, „Poradnik Językowy” 1991, nr 3.
[Google Scholar]

Tokarski R., Semantyka barw we współczesnej polszczyźnie, Lublin 2004.
[Google Scholar]

Tokarski R., Struktura pola znaczeniowego (studium językoznawcze), Warszawa 1984.
[Google Scholar]

Tokarski R., Światy za słowami. Wykłady z semantyki leksykalnej, Lublin 2013.
[Google Scholar]

Witkowska I., Wyrazić nienazwane. Językowo-kulturowy obraz zapachu we współczesnej polszczyźnie, Kraków 2021.
[Google Scholar]

Zawisławska M., Czasowniki oznaczające percepcję wzrokową we współczesnej polszczyźnie: ujęcie kognitywne, Warszawa 2004.
[Google Scholar]

Żurowski S., Wyrażenia percepcji słuchowej w języku polskim: analiza semantyczna, Toruń 2012.
[Google Scholar]