Ślady robactwa. Drobiazgi zoomorficzne w twórczości Stefana Witwickiego
DOI:
https://doi.org/10.34768/fp2022a12Słowa kluczowe:
romantyzm, Stefan Witwicki, robactwo, robak, owadAbstrakt
W pracy, korzystającej z doświadczeń krytyki tematycznej i perspektywy mikrologicznej, uczyniono przedmiotem badań twórczość literacką Stefana Witwickiego. Rozważania mają w dużym stopniu charakter katalogowo-dokumentacyjny. Ich celem jest przyjrzenie się intensywności występowania określeń związanych z owadami i robakami, ich funkcji i znaczeniom. Uwzględniono kontekst tradycji kulturowej i utrwalonej przez nią symboliki. Z dokonanego przeglądu wynika, że owady i robaki przywoływane są rzadko. Spotkać je można co prawda w tekstach pod względem gatunkowym rozmaitych, ale nie tworzą jakiejś specjalnej dominanty w obrazowaniu. Robak miewa u poety dwa znaczenia: wyobraża nędzę ludzkiej egzystencji oraz śmierć. Ze śmiercią wiąże się również pająk. Motyla i pszczołę tradycyjnie powiązano z wiosną, a więc z nadzieją, odrodzeniem, pięknem, rozkoszą, szczęściem, miłością. Konwencjonalne sformułowanie „gonić (łapać) motyle” funkcjonuje zarówno w sensie pozytywnym (gdy dotyczy górnolotnych marzeń), jak i negatywnym (gdy sygnalizuje beztroskie zajmowanie się głupstwami). W obu przypadkach akcentuje się ulotność przeżyć. Nazwy „mrówka”, „mróweczka”, „mrowisko” wyrażają odpowiednio: pracowitość, przeciętność, zaaferowany tłum ludzi. Szarańcza i muchy posłużyły Witwickiemu do krytyki ludzkiego postępowania. Z szarańczą porównuje się wojska niemieckie i rosyjskie żołdactwo pustoszące Polskę. Muchy zaś ilustrują współczesną kupiecką mentalność. Ludzkie zachowania przedstawia Witwicki, wprowadzając także robaczka świętojańskiego (zestawionego z dzieckiem) i konika polnego (zestawionego z poetą). Obie te paralele podkreślają uczucia sympatii żywionej wobec kogoś lub zachwytu nad kimś. Analizowane „drobiazgi” zoomorficzne współtworzą metaforyczny język Witwickiego. Pojawiają się w konstrukcjach przenośnych, a kilkakrotnie jako porównania.
Pobrania
Bibliografia
Igliński G., Ślady robactwa. Drobiazgi zoomorficzne w twórczości Stefana Witwickiego, „Filologia Polska. Roczniki Naukowe Uniwersytetu Zielonogórskiego” 2022, nr 8, https://doi.org/10.34768/fp2022a12.
Literatura podmiotowa
Brodziński K., Poezje, oprac. i wstęp C. Zgorzelski, t. 1: Utwory wydane za życia poety, Wrocław 1959.
Goethe J.W., Cierpienia młodego Wertera, przeł. F. Mirandola, oprac. Z. Zagórowski, Kraków 1922.
Goethe J.W., Cierpienia młodego Wertera, przeł. L. Staff, oprac. O. Dobijanka-Witczakowa, wyd. 3 uzup., Wrocław 1975.
Goethe J.W., Die Leiden des jungen Werthers, [w:] Goethes Werke, Bd. 6: Romane und Novellen, erster Band, mit Anmerkungen versehen von B. von Wiese und E. Trunz, 3. Aufl., Hamburg 1958.
Pismo święte Starego i Nowego Testamentu, przeł. z języków oryginalnych, oprac. zespół biblistów polskich z inicjatywy benedyktynów tynieckich, wyd. 4, Poznań-Warszawa 1989 (Biblia Tysiąclecia).
[Witwicki S.], Ballady i romanse Stefana Witwickiego, t. 1-2, Warszawa 1824-1825.
Witwicki S., Edmund, wstęp i oprac. M. Sokołowski, oprac. aneksu i wprowadzenie M. Burzka-Janik, red., przypisy J. Ławski, H. Krukowska, Białystok 2015.
Witwicki S., Piosnki sielskie, Warszawa 1830.
Witwicki S., Poezije biblijne, Warszawa 1830.
Witwicki S., Poezije biblijne, piosnki sielskie i wiérsze różne, Paryż 1836.
[Witwicki S.], Romantyczność. Ballada, Warszawa 1827.
Witwicki S., Zbiór pism pomniejszych, t. 1-2, Lipsk 1878.
Literatura przedmiotowa
Axer J., Strindbergowski wariant Mickiewiczowskiego kołatka, [w:] J. Axer, Filolog w teatrze, Warszawa 1991.
Burta M., O jedwabnej stronie wiersza [Snuć miłość…] Adama Mickiewicza, „Roczniki Humanistyczne” 2019, t. 67, z. 1: Literatura polska.
Burzka-Janik M., „Czarny smutek” poety. Biograficzne i recepcyjne stereotypy Stefana Witwickiego, [w:] S. Witwicki, Edmund, wstęp i oprac. M. Sokołowski, oprac. aneksu i wprowadzenie M. Burzka-Janik, red., przypisy J. Ławski, H. Krukowska, Białystok 2015.
Cooper J.C., Zwierzęta symboliczne i mityczne, przeł. A. Kozłowska-Ryś, L. Ryś, Poznań 1998.
German F., Chopin i Witwicki, „Annales Chopin” 1960, t. 5.
Grzęda E., Romantyczna „tanatoentomologia” literacka. Rekonesans badawczy, [w:] Problemy współczesnej tanatologii. Medycyna, antropologia kultury, humanistyka, red. J. Kolbuszewski, [t. 5], Wrocław 2001.
Igliński G., Brzęcząca i migocząca rzeczywistość. Owady w „Panu Tadeuszu” Adama Mickiewicza, „Prace Literaturoznawcze” 2021, nr 9.
Igliński G., Słowacki „świerszczem głośny”. Muzykujące owady w „Królu-Duchu”, [w:] Studia o „Królu-Duchu” Juliusza Słowackiego, wstęp J. Ławski, red. M. Kuziak, J. Ławski, Kraków-Białystok 2020.
Igliński G., Z Mickiewiczowskiego bestiariusza. Owady i robaki w „Dziadach”, „Wiek XIX. Rocznik Towarzystwa Literackiego im. Adama Mickiewicza” 2016 (R. 9).
Igliński G., Z Mickiewiczowskiego bestiariusza. Owady i robaki w wierszach z okresów wileńsko-kowieńskiego i rosyjskiego, [w:] Debiuty Mickiewicza, debiuty romantyków. Studia. W 200. rocznicę debiutu wieszcza: 1818-2018, red. J. Ławski i Ł. Zabielski, Kraków 2021.
Jura C., Bezkręgowce. Podstawy morfologii funkcjonalnej, systematyki i filogenezy, Warszawa 2007.
Kott J., Cudowny kołatek z mickiewiczowskiego kantorka, [w:] J. Kott, Pisma wybrane, t. 1: Wokół literatury, wyb. i układ T. Nyczek, Warszawa 1991.
Kowalski G., Motyl i lew. Figura trickstera w „Mazepie” i „Księdzu Marku” Juliusza Słowackiego, [w:] Piękno Juliusza Słowackiego, t. 1: Principia, red. J. Ławski, K. Korotkich, G. Kowalski, Białystok 2012.
Krysowski O., Stefan Witwicki, „Rocznik Towarzystwa Literackiego im. Adama Mickiewicza” 2005 (R. 40).
Krysowski O., Stefan Witwicki – duchem krzemieńczanin, [w:] Krzemieniec. Ateny Juliusza Słowackiego, red. S. Makowski, Warszawa 2004; przedruk pt. O wołyńskim rodowodzie wyobraźni Stefana Witwickiego, w: O. Krysowski, Pogranicza romantyzmu, romantyzm pogranicza, Warszawa 2016.
Kubacki W., Zagadkowe pszczoły w „Irydionie”, „Ruch Literacki” 1963, z. 5-6.
Leksykon symboli, oprac. M. Oesterreicher-Mollwo, przeł. J. Prokopiuk, Warszawa 1992.
Łoboz M., Napłakać się z Chopinem. Stefana Witwickiego śpiew przez łzy, „Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo” 2017, nr 7 (10).
Nawarecki A., Mickiewicz i robaki, [w:] Balsam i trucizna. 13 tekstów o Mickiewiczu, red. E. Graczyk, Z. Majchrowski, Gdańsk 1993; przedruk w: A. Nawarecki, Mały Mickiewicz. Studia mikrologiczne, Katowice 2003.
Nowaczyk H.F., Witwicki do pani Sand oddającej „cześć i pokłon” szatanowi, „Ruch Muzyczny” 2008 (R. 52), nr 20.
Obsulewicz B.K., „IV Księga Ezdrasza” w polskiej literaturze XIX wieku (E. Orzeszkowa oraz M. Konopnicka i S. Witwicki), „Roczniki Kulturoznawcze” 2013, t. 4, nr 3.
Pascual Chenel Á., Serrano Simarro A., Słownik symboli, przeł. M. Boberska, Warszawa 2008.
Podgórski W.J., Stefan Witwicki (13.IX.1801–19.IV.1847). Zarys monograficzny, t. 1-2, Warszawa 1988.
Schneider S., Badania nad źródłami twórczości Juliusza Słowackiego w ostatnim okresie życia, Lwów 1911.
Skibińska M.E., Wojażer i gaduła nad brzegami Renu. Stefana Witwickiego krajowe wypisy z Księgi Europy (na przykładzie „Listów z zagranicy”), [w:] Romantyzm krajowy – profil lokalny i oswajanie Europy, red. M. Łoboz, przy współpracy A. Kuniczuk-Trzcinowicz, Wrocław 2016.
Słownik polszczyzny XVI wieku, t. 35: Q-rowny, red. K. Mrowcewicz, Warszawa 2011.
Sokołowski M., Stefan Witwicki – życie i dzieło, [w:] S. Witwicki, Edmund, wstęp i oprac. M. Sokołowski, oprac. aneksu i wprowadzenie M. Burzka-Janik, red., przyp. J. Ławski, H. Krukowska, Białystok 2015.
Soroka A., Doświadczenie przestrzeni i doświadczenie podróżowania w „Listach z zagranicy” Stefana Witwickiego, [w:] Podróże i podróżopisarstwo w polskiej literaturze i kulturze XIX wieku. Studia i szkice, red. A. Kowalska, A. Kwiatek, Kraków 2015.
Stanisz M., W poszukiwaniu własnej tożsamości. Przedmowy Stefana Witwickiego, [w:] M. Stanisz, Przedmowy romantyków. Kreacje autorskie, idee programowe, gry z czytelnikiem, Kraków 2007.
Stefanowska Z., [polemika], „Ruch Literacki” 1964, z. 3.
Stefanowska Z., Świat owadzi w czwartej części „Dziadów”, [w:] Studia romantyczne, red. M. Żmigrodzka, Wrocław 1973; przedruk w: Z. Stefanowska, Próba zdrowego rozumu. Studia o Mickiewiczu, Warszawa 1976.
Stocka J., Autorskie strategie obronne. O „Przedmowie” do „Edmunda” Stefana Witwickiego, [w:] Romantyzm niekanoniczny, red. T. Jędrzejewski, Warszawa 2019.
Stocka J., „Zamyślam o nowej edycyi…” – przyczynek do zmagań z wydaniem „Ballad, Romansów, i Powiastek ludu” Stefana Witwickiego, „Sztuka Edycji. Studia Tekstologiczne i Edytorskie” 2021, t. 19, nr 1.
Tresidder J., Słownik symboli. Ilustrowany przewodnik po tradycyjnych wyrażeniach obrazowych, znakach ikonicznych i emblematach, przeł. B. Stokłosa, wyd. 2, Warszawa 2005.
Trześniewska A., „Dziady cz. IV” w zwierciadle ekosystemu romantycznego, „Polonistyka. Innowacje” 2017, nr 5.
Ważyk A., Kilka myśli o romantykach, [w:] A. Ważyk, Cudowny kantorek, Warszawa 1979.
Wróblewska V., Owad/Robak, [w:] Słownik polskiej bajki ludowej, red. V. Wróblewska, t. 2: f-o, Toruń 2018.
Zabielski Ł., „Waćpan także piszesz ballady?” Refleksje nad debiutem książkowym Stefana Witwickiego, [w:] Debiuty Mickiewicza, debiuty romantyków. Studia. W 200. rocznicę debiutu wieszcza: 1818-2018, red. J. Ławski i Ł. Zabielski, Kraków 2021.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Kategorie
Licencja
Prawa autorskie (c) 2022 Grzegorz Igliński
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Prawa autorskie (a). Co do zasady – autorzy, niebędący pracownikami Uniwersytetu Zielonogórskiego, zachowują prawa autorskie, w tym prawa wydawnicze do artykułów, bez żadnych ograniczeń.
Prawa autorskie (b). Co do zasady – autorzy, będący pracownikami Uniwersytetu Zielonogórskiego, nie zachowują praw autorskich, w tym praw wydawniczych do artykułów. W takich przypadkach właścicielem praw autorskich jest Uniwersytet Zielonogórski.
