Odwołania do utworów Adama Mickiewicza w wypowiedziach Jana Pawła II wygłoszonych w latach 1978-2005. W kręgu zagadnień międzytekstowych

Anastazja Seul

doi:10.34768/fp2016a11

Autor

Anastazja Seul Zakład Literaturoznawstwa, Uniwersytet Zielonogórski https://orcid.org/0000-0001-7137-2109 (unauthenticated)

DOI:

https://doi.org/10.34768/fp2016a11

Słowa kluczowe:

Adam Mickiewicz, Jan Paweł II, miejsce teologiczne (locus theologicus), dialog z kulturą, intertekstualność

Abstrakt

Autorka rozprawy przedstawia odwołania papieskie do postaci i dzieł romantycznego poety, jakie znajdują się wypowiedziach papieża wygłoszonych w ciągu całego pontyfikatu: 1978-2005. Papież wykorzystuje wszystkie rodzaje literackie, odwołuje się też do wypowiedzi nieliterackich, a najczęściej cytuje epikę: Pana Tadeusza (16 razy), Księgi narodu i pielgrzymstwa polskiego (6 razy), Skład zasad (2 razy), Dziady, cz. III (2 razy), Romantyczność (1 raz), Odę do młodości (1 raz), Rozmowę wieczorną (1 raz), Boże Narodzenie (w: Zdania i uwagi...) (1 raz). Odwołania Karola Wojtyły do utworów Mickiewicza mają charakter cytatów mianowanych i niemianowanych, kryptocytatów. Jan Paweł II niekiedy dokonuje parafrazy słów poety. Nawiązania do życia i twórczości Adama Mickiewicza pełnią funkcję ekspresywnoimpresywną, są sposobem nawiązania dialogu z rodakami, a także sposobem popularyzowania kultury narodowej – także za granicą. Niektóre cytaty pełnią funkcję alegacyjną i substytucyjną. Autorka artykułu uzasadnia w ten sposób, że literatura piękna jest dla papieża – jak dla współczesnych teologów – „miejscem teologicznym” (locus theologicus), więc źródłem, do którego się odwoływał, aby przedstawić prawdy wiary zawarte w Biblii i nauczaniu Kościoła.

Pobrania

Statystyki pobrań niedostępne.

Biogram autora

Anastazja Seul - Zakład Literaturoznawstwa, Uniwersytet Zielonogórski

Pracownik naukowy Zakładu Teorii Literatury i Krytyki Literackiej Filologii Polskiej na Uniwersytecie Zielonogórskim. W pracach badawczych wykorzystuje swe interdyscyplinarne wykształcenie (doktorat z literaturoznawstwa – UAM 2000; doktorat z teologii – UAM 2004). Oprócz około 50 artykułów, opublikowała autorskie cztery książki oraz była współredaktorką dwóch tomów zbiorowych. Zainteresowania literaturoznawcze poszerza o horyzonty teologiczne – zwłaszcza biblijne. Podejmuje też zagadnienia antropologiczne, aksjologiczne, tematykę z pogranicza judaizmu i chrześcijaństwa, problematykę kulturową. Jej publikacje dotyczą m.in. prozy Romana Brandstaettera (metaforyka – piękno artystycznego słowa; genologia – zjawisko quasiapokryficzności; kreacja bohaterów). Zajmuje się zagadnieniami intertekstualnymi – bada, w jaki sposób tekst literacki czerpie z tekstu biblijnego, a także w jaki sposób funkcjonuje w pozaliterackich wypowiedziach Jana Pawła II (habilitacja z literaturoznawstwa – KUL 2015). Przedstawia literaturę przywoływaną przez papieża w perspektywie aksjologicznej (prawda, dobro, piękno) oraz teologicznej – uzasadnia, że literatura piękna funkcjonuje jako locus theologicus. Ukazuje Jana Pawła II jako ambasadora kultury polskiej w świecie.

Bibliografia

LITERATURA CYTOWANA

Wypowiedzi Jana Pawła II

Książki

Jan Paweł II, Dar i Tajemnica. W pięćdziesiątą rocznicę moich święceń kapłańskich, Kraków 1996.

Jan Paweł II, Fides et ratio, Watykan, 1998.

Jan Paweł II, List do artystów, Watykan, 1999.

Jan Paweł II, Pamięć i tożsamość. Rozmowy na przełomie tysiącleci, Kraków 2005.

Jan Paweł II, Przekroczyć próg nadziei. Jan Paweł II odpowiada na pytania Vittoria Messoriego, Lublin 1994.

Przemówienia, homilie i inne wypowiedzi

Jan Paweł II, Ai membri della fondazione „Giovanni Paolo II” (Watykan, 26 października 1995), IGPII, XVIII, 2.

Jan Paweł II, Alla comunità Polacca di Parigi. La vostra voce di emigrati è preziosa per la patria (Paryż, 31 maja 1980), IGPII, III, 1.

Jan Paweł II, Alla comunità polacca nel terreno Hamtramck a Detroit, (Detroit – Hamtramck, 19 września 1987), IGPII, X, 3.

Jan Paweł II, Alla comunità polacca nella chiesa dello Spirito Santo (Wilno, 5 września 1993), IGPII, XVI, 2.

Jan Paweł II, Alla Messa per i 600 anni della Madonna di Jasna Góra (Castel Gandolfo, 26 sierpnia 1982), IGPII, V, 3.

Jan Paweł II, Allocuzione nella sinagoga durante l’incontro con comunità ebraica della città do Roma, p. 4 (Rzym, 13 kwietnia 1986), IGPII, IX, 1.

Jan Paweł II, Do pielgrzymów polskich (Watykan, 16 maja 1979), NP II, 1.

Jan Paweł II, Do wspólnoty polskiej w Stambule. Wyjątkowe znaczenie wspólnoty polskiej w Turcji (Istambuł, 30 listopada 1979), NP II, 2.

Jan Paweł II, Eucharystia: sakrament bliskości Boga. Audiencja generalna (Watykan, 13 czerwca 1979), NP II, 1.

Jan Paweł II, Homilia w czasie Mszy świętej odprawionej pod Szczytem Jasnej Góry (Częstochowa, 4 czerwca 1979), PDO.

Jan Paweł II, Il dialogo con gli ebrei. Udienza generale, (Watykan, 28 kwietnia 1999) IGPII, XXII, 1.

Jan Paweł II, L’incontro con gli emigrati dalla Polonia e da altri paesi (Caracas, 27 stycznia 1985), IGPII, VIII, 1.

Jan Paweł II, L’incontro con la comunità polacca in Chile (Santiago do Chile, 4 kwietnia 1987), IGPII, X, 1.

Jan Paweł II, L’inontro nella nunziatura apostolica con gli immigrati polacchi (Kopenhaga, nuncjatura, 6 czerwca 1989), IGPII, XII, 1.

Jan Paweł II, La storica testimonianza dell’emigrazione pollaca. Alla comunità polacca (Londyn, 30 maja 1982), IGPII, V, 2.

Jan Paweł II, La visita alla Casa Generalizia della Congregazione della Risurrezione di Nostro Signore Gesù Cristo (Watykan, 4 stycznia 1987), IGPII, X, 1.

Jan Paweł II, Messa per un gruppo di polacchi (Castel Gandolfo, 18 sierpnia 1984), IGPII, VII, 2.

Jan Paweł II, Modlitwa do Madonny z Jasnej Góry (Rzym, 25 stycznia 1983), NP VI, 1.

Jan Paweł II, Msza święta dla polskich pielgrzymów. Matka Boska Częstochowska w kaplicy papieskiej (Castel Gandolfo, 18 sierpnia 1984), NP VII, 2.

Jan Paweł II, Na rozpoczęcie pontyfikatu (Watykan, 22 października 1978), NP I.

Jan Paweł II, Pielgrzymka do żywej świątyni Ludu Bożego. Audiencja generalna po wizycie na Litwie, Łotwie i w Estonii. Do Polaków uczestniczących w audiencji generalnej (Watykan, 15 września 1993), OR 14(1993), 12.

Jan Paweł II, Pozdrowienie po Mszy św. [nietytułowana wypowiedź zamieszczona w artykule:] Kronika podróży (Auckland, 22 listopada 1986), OR 8(1987), 1.

Jan Paweł II, Przemówienie do młodzieży akademickiej zgromadzonej przed kościołem św. Anny, (Warszawa, 3 czerwca 1979), PDO.

Jan Paweł II, Przemówienie do młodzieży zgromadzonej na Wzgórzu Lecha (Gniezno, 3 czerwca 1979), PDO.

Jan Paweł II, Przypatrzcie się bracia powołaniu waszemu. Msza św. w Kościele św. Kleta (Włochy, Rzym, 28 stycznia 1996), OR 17(1996), 3, s. 40.

Jan Paweł II, Śladami pielgrzymów do sanktuarium w Gwadelupie. Audiencja generalna (Watykan, 24 stycznia 1979), NP, II, 1.

Jan Paweł II, Udienza generale. Lo Spirito Santo nei rapporti del Divine Gesù con sua Madre. Ai fedeli di espressione polacca (Watykan, 4 lipca 1990), IGPII, XIII, 2.

Jan Paweł II, Udienza generale. Preghiera alla Madonna di Jasna Góra (Rzym, 26 stycznia 1983), IGPII, VI, 1.

Jan Paweł II, Una speciale consegna alla comunità polacca nel Canada (Toronto, 14 września, 1984) IGPII, VII, 2.

Jan Paweł II, Vilnius: La recita del Santo Rosario nel santuario dalla „Porta dell’Aurora” (Litwa, Wilno, 4 września 1993), IGPII, XVI, 2.

Jan Paweł II, Visita ufficiale di S. E. il presidente della Repubblica Polacca (Watykan, 5 lutego 1991), IGPII, XIII, 1.

Jan Paweł II, Wasz dar oddaję Bogu, ażeby służył ludziom. Przemówienie podczas poświęcenia Domu Polskiego im. Jana Pawła II (Watykan, 8 października 1981), OR 2(1981), 10.

Jan Paweł II, Zachowajcie wierność Chrystusowi, jego Krzyżowi, Kościołowi, (Watykan,23 października 1978), NP I.

Dzieła Adama Mickiewicza

Mickiewicz A., Boże narodzenie, [Zdania i uwagi z dzieł Jakuba Bema, Anioła Ślązaka (Angelus Silesius) i Sę Martena], [w:] A. Mickiewicz, Dzieła, t. I, oprac. C. Zgorzelski, Warszawa 1993, s. 382.

Mickiewicz A., Dziady cz. III. Lekcja literatury z Zofia Stefanowską, Kraków 1998

Mickiewicz A., Księgi narodu polskiego i pielgrzymstwa polskiego, oprac. Z. Stefanowska [BN, I, nr 17], Wrocław 1956.

Mickiewicz A., Oda do młodości, [w:] A. Mickiewicz, Poezje, wstęp W. Kubacki, wybór i objaśnienia J. Kallenbach, Wrocław 1949.

Mickiewicz A., Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie. Historia szlachecka z roku 1811 i 1812 we dwunastu księgach wierszem, oprac. S. Pigoń [BN, I, nr 83], Wrocław 1980.

Mickiewicz A., Romantyczność [tom Ballady i romanse], [w:] A. Mickiewicz, Wybór poezyj, t. 1, oprac. C. Zgorzelski, [BN, I, nr 6], Wrocław 1974, s. 101-105.

Mickiewicz A., Rozmowa wieczorna, [w:] A. Mickiewicz, Dzieła wszystkie, t. I, cz. III: Wiersze 1829-1855, oprac. C. Zgorzelski, Warszawa 1993, s. 327-328.

Mickiewicz A., Skład zasad, [w:] A. Mickiewicz, Dzieła , t. XII: Legion polski. Trybuna Ludów, red. S. Kieniewicz, Warszawa 1997.

Opracowania

Accattoli L., Jan Paweł II wielki, tłum., S. Klim, Wrocław 2006.

Bartnik C., Efeski sobór, [w:] EK, t. IV, red. R. Łukaszyk [et. al.], Lublin 1983.

Bolecki W., Historyk literatury i cytaty, [w:] idem, Pre-teksty i teksty, Warszawa 1998

Borowczyk J., Zesłane pokolenie. Filomaci w Rosji (1924 – 1870), Poznań 2014.

Boryś W., Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków 2005.

Brückner A., Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków 1927.

Brzozowski J., Odczytywanie romantyków. Szkice i notatki o Mickiewiczu, Malczewskim i Słowackim, Kraków 2002.

Burta M., Reszta prawd. „Zdania i uwagi” Adama Mickiewicza, Warszawa 2005.

Chrostowski W., Bóg, Biblia, Mesjasz. Z ks. prof. Waldemarem Chrostowskim rozmawiają: Grzegorz Górny i Rafał Tichy, Warszawa 2007.

Chrostowski W., Kościół. Żydzi. Polska. Z ks. prof. Waldemarem Chrostowskim rozmawiają: Grzegorz Górny i Rafał Tichy, Warszawa 2009.

Drączkowski F., Patrologia, Pelplin 1988.

Głowiński M., O intertekstualności, [w:] idem, Poetyka i okolice, Warszawa 1992.

Grzywna – Wieleczek A., „Jest więcej prawd w piśmie”. Mickiewiczowskie „Zdania i uwagi” w kontekście Biblii, Lublin 1994

Janion M. [Głos w dyskusji], „Jeśliś urodził Boga…” Dyskusja, [w:] Nasze pojedynki o romantyzm, red. D. Siwicka, M. Bieńczyk, Warszawa 1995.

Kuczyńska-Mędrek J., Ambroży, [w:] EK, t. I, red. F. Gryglewicz [et. al.], Lublin 1973.

Kudasiewicz J., Teksty ustanowienia Eucharystii, [w:] Biblia Eucharystii, red. S. Szymik, Lublin 1997.

Langkammer H., Eucharystia jako anamneza, [w:] Biblia o Eucharystii, red. S. Szymik, Lublin 1997, s. 43 – 49.

Lecomte B, Pasterz, tłum. M. Romanek [et. al.], Kraków 2006.

Linde S. B., Słownik języka polskiego, Lwów 1855, t. 2.

Markiewicz H., O cytatach i przypisach, Kraków 2004.

Markiewicz H., Odmiany intertekstualności, [w:] idem, Wymiary dzieła literackiego, Kraków 1996.

Napiórkowski S., Maryja. III. W nauczaniu Kościoła, EK, t. XII, red. S. Witek [et. al.], Lublin 2008.

Norwid C., List do Jana Skrzyneckiego [Rzym, 15 kwietnia 1848], [w:] C. Norwid, Pisma wszystkie, C. oprac. W. Gomulicki, t. VIII, Warszawa 1971.

Norwid C., List do Józefa Bohdana Zaleskiego [Rzym, 24 kwietnia 1848], [w:] C. Norwid, Pisma wszystkie, oprac. W. Gomulicki, t. VIII, Warszawa 1971.

Opacki I., Bóg w literaturze polskiej, EK, t. II red. F. Gryglewicz [et. al.], Lublin 1976 .

Piechota M., Lyszczyna J., Słownik Mickiewiczowski, Katowice 2000.

Pigoń S., Autograf „Zdań i uwag” A. Mickiewicza, Wilno 1928.

Pigoń S., Fundamenty ideowe Legionu, [w:] Zawsze o Nim. Studia i odczyty o Mickiewiczu, Warszawa 1960.

Pyczek W., „I ja z nią pójdę gdzieś tam szukać Boga”, [w:] Zygmunt Krasiński – nowe spojrzenia, red. G. Halkiewicz-Sojak, B. Burdziej, Toruń 2001.

Riccardi A., Jan Paweł II. Biografia, tłum. K. Stopa, Częstochowa 2014.

Rymkiewicz J. M. [i in.] Mickiewicz. Encyklopedia, Warszawa 2011.

Seul A., Dom i mała ojczyzna Karola Wojtyły, [w:] Powrót do domu: studia z antropologii i poetyki przestrzeni, praca zbiorowa pod red. D. Kulczyckiej i A. Seul, Zielona Góra 2012.

Seul A., Literatura polska w wypowiedziach Jana Pawła II skierowanych do Kościoła powszechnego, [w:] Zostawił w nas ślad, red. J. Chyła, T. Huzarek, I. Smagliński, Pelplin 2014.

Seul A., Literatura polska w wypowiedziach Jana Pawła II. Sacrum. Prawda. Dobro. Piękno, Poznań 2014.

Seul A., Odniesienia do myśli i języka Cypriana Norwida w wypowiedziach Jana Pawła II podczas pielgrzymek do Polski, [w:] Język religijny dawniej i dziś, t. 4, red. ks. P. Bortkiewicz, S. Mikołajczak, M. Rybka, Poznań 2009.

Seul A., W blasku tajemnic światła Romana Brandstaettera, Poznań 2014.

Skwarczyńska S., Mickiewiczowskie „Powinowactwa z wyboru”, Warszawa 1957.

Spotkanie przyjaciół Fundacji Jana Pawła II w Rzymie [brak nazwiska autora], http://www.pmk-hamburg.de/aktualnosci/1419 spotkanieprzyjaciolfundacjijanapawlaiiwrzymie (dostęp: 10 listopada 2015).

Stefanowska Z., Wstęp, [do:] A. Mickiewicz, Księgi narodu i pielgrzymstwa polskiego, Wrocław 1956.

Sudolski Z., Mickiewicz. Opowieść biograficzna, Warszawa 1995.

Svidercoschi G. F., Zmienił oblicze świata, tłum. E. Data, Marki 2005.

Weintraub W., Pielgrzym [hasło w:] Słownik literatury polskiej XIX wieku, red. J. Bachórz, A. Kowalczykowa, Wrocław 1991.

Weintraub W., Poeta i prorok. Rzecz o profetyzmie Mickiewicza, Warszawa 1982.

Wieczerska-Zabłocka J, Posłowie [w:] A. Mickiewicz, Dziady, cz. III, Wrocław 1984.

Witkowska A., [Głos w dyskusji], Polska na wiosnę. Dyskusja, [w:] Nasze pojedynki o romantyzm, red. D. Siwicka, M. Bieńczyk, Warszawa 1995.

Witkowska A., Mickiewicz. Słowo i czyn, Warszawa 1983.

Witkowska A., Przybylski R., Romantyzm, Warszawa 1977.

Zielińska M., Romantyczne manipulacje czy wyrachowanie? [w:] Nasze pojedynki o romantyzm, red. D. Siwicka, M. Bieńczyk, Warszawa 1995.