O obecności dzieła św. Teofana Rekluza w polskiej refleksji
Autor
-
Justyna Kroczak
Uniwersytet Zielonogórski
https://orcid.org/0000-0002-7332-989X Justyna Kroczak
Słowa kluczowe
Abstrakt
Św. Teofan Rekluz (Gieorgij Goworow, zm. 1894) zapamiętany został przez teologów i badaczy dzięki swym oryginalnym, ale mieszczącym się w tradycji rosyjskiego hezychazmu, pismom ascetyczno-moralnym. Ten biskup i święty był także autorem monumentalnego, pięciotomowego rosyjskiego wydania Filokalii (Dobrotolubija). Jego droga duchowa wiodła od pracy naukowej w Seminarium Duchowym, poprzez funkcję biskupa tambowskiego i szackiego aż do życia zamkniętego w Pustelni w Wyszy. Uważa się go zarówno za teoretyka, jak i praktyka życia ascetycznego opartego na wschodniej tradycji duchowej. Cała jego nauka i pouczenia związane były z modlitwą Jezusową, rolą serca w modlitwie i hezychazmem. W pracy Słowo o modlitwie twierdził, że „sprawa modlitwy w życiu chrześcijańskim jest najważniejsza”. Dążenie serca do Boga powinno być celem człowieka; nie zawsze jest to łatwe, ale dzięki wytrwałości każdy może cel ten osiągnąć. Święty Teofan uczył, jak wejść w dialog modlitewny z Bogiem. Jednym z najważniejszych ćwiczeń duchowych było, według niego, kształtowanie serca – środkiem do celu była tu pobożność i zwrócenie umysłu ku Bogu. Dzieło tego teologa jest znane w Polsce nie tylko w środowisku prawosławnym, ale także katolickim, gdzie powstała nawet monografia na jego temat (Jan Pryszmont). Mimo to czuje się pewien niedosyt – istnieją jedynie dwa przekłady jego pism oraz kilkanaście rozproszonych artykułów. W artykule przedstawiam twórczość św. Teofana w kontekście rosyjskiego hezychazmu, wskazuję także te jej aspekty, które najbardziej interesują polskich badaczy oraz kreślę perspektywy możliwego rozwoju badań nad myślą teologa.
Bibliografia
Kroczak J., O obecności dzieła św. Teofana Rekluza w polskiej refleksji, „Filologia Polska. Roczniki Naukowe Uniwersytetu Zielonogórskiego” 2023, nr 9, [fp2023a7].
[Google Scholar]
Afanasjew M., Kościół Ducha świętego, „Wiadomości Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego” 1974, nr 3.
[Google Scholar]
Afanasjew M., Kościół Ducha świętego – cd., „Wiadomości Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego” 1974, nr 4.
[Google Scholar]
Agnia (Cicha), Św. Ambroży z Optiny, „Bratczyk” 2002, nr 254.
[Google Scholar]
Andrejuk J., Doświadczenie mistyczne św. Serafina z Sarowa, Warszawa 1983 (praca magisterska ChAT).
[Google Scholar]
Andronowska S., Modlitwa Jezusowa, „Wiadomości Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego” 1975, nr 4.
[Google Scholar]
Arseniew M., Doświadczenie religijne Apostoła Pawła, „Wiadomości Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego” 1978, nr 3-4.
[Google Scholar]
Biesiady z Motowiłowym, „Wiadomości Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego” 1981, nr 1-2 (przeł. H. Paprocki).
[Google Scholar]
Charkiewicz J., Starzec Ambroży Optiński, „Wiadomości PDB-G” 1999, nr 4.
[Google Scholar]
Choruży S., Hezychazm dzisiaj: asceza prawosławna jako dziedzictwo ogólnochrześcijańskie, przeł. Ł. Leonkiewicz, „Zeszyty Naukowe Centrum Badań im. Edyty Stein” 2011, t. 7: Kultura prawosławna, red. D. Jewdomikow, B. Brzeziński, N. Przybylska.
[Google Scholar]
Cieślik I., Starcy pustelni optyńskiej, Kraków 2005.
[Google Scholar]
Cyrek O., Hezychastyczna koncepcja przebóstwienia (theosis) w ujęciu Grzegorza Palamasa (1296-1359) i jej wpływ na paletę barwną ruskich ikon XIV i XV wieku, „Rocznik Teologiczny ChAT” 2012, (54) z. 1-2.
[Google Scholar]
Doroszkiewicz B., Mistyka św. Serafina z Sarowa, Warszawa 1981 (praca magisterska ChAT).
[Google Scholar]
Dzieło chrystianizacji Rusi Kijowskiej i jego konsekwencje w kulturze Europy, red. R. Łużny, Lublin 1988.
[Google Scholar]
Fiedotow G., Święci Rusi (X-XVII w.), przeł. H. Paprocki, Bydgoszcz 2002.
[Google Scholar]
Florenski P., Ikony modlitewne św. Sergiusza, „Wiadomości Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego” 1976, nr 1-2, przeł. Z. Podgórzec.
[Google Scholar]
Florenski P., Ławra Troicko-Sergiejewska i Rosja, [w:] idem, Ikonostas i inne szkice, przeł. Z. Podgórzec, Białystok 1997.
[Google Scholar]
Glaeser Z., Święty Serafin z Sarowa i jego pouczenia ascetyczno-duchowe, „Summarium” 1993-1994, nr 22-23.
[Google Scholar]
Gogol M., List do optińskich starców, przeł. E.K., „List Informacyjny. Pismo Rady Diecezjalnej Młodzieży przy Diecezji Białostocko-Gdańskiej” 1989, nr 1.
[Google Scholar]
Hryniewicz W., Boska liturgia życia, „Więź” 1975, nr 1.
[Google Scholar]
Jarocewicz P., Święty Ambroży z Optino jako duszpasterz prawosławny, Warszawa 1994 (praca magisterska ChAT).
[Google Scholar]
Jasman K., Istota życia chrześcijańskiego według św. Serafina z Sarowa, „W Drodze” 1992, nr 6.
[Google Scholar]
Kadylak J., Hezychazm, „Wiadomości Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego” 1977, nr 3-4.
[Google Scholar]
Kanonizacje Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego (Dymitr Doński, Andrzej Rublow, Maksym Grek, Makary, Paisjusz Wieliczkowski, Ksenia, bp Ignacy Brianczaninow, Ambroży Optyński, bp Teofan Zatwornik), „Za i Przeciw” 1989, nr 5.
[Google Scholar]
Kempfi A., Patron Rosji św. Sergiusz z Radoneża i jego życiorys pióra Epifaniusza, „Rocznik Teologiczny ChAT” 1984, z. 1.
[Google Scholar]
Kempfi A., Św. Serafin Sarowski eremita i cudotwórca, „Rocznik Teologiczny ChAT” 1985, z. 2.
[Google Scholar]
Kiejzik L., Przyczynek do problematyki filozofii imienia: tożsamości i różnice stanowisk Sergiusza Bułgakowa i Aleksego Łosiewa, [w:] Palamas, Bułgakow, Łosiew. Rozważania o religii, imieniu Bożym, tragedii filozofii, wojnie i prawach człowieka, red. L. Kiejzik, Warszawa 2010.
[Google Scholar]
Klinger J., O istocie prawosławia, Warszawa 1983.
[Google Scholar]
Kowalska H., Kultura i eschatologia: Moskwa wieku XVII, Kraków 2007.
[Google Scholar]
Kowalska H., Kultura staroruska, XI-XVI w. Tradycja i zmiana, Kraków 1998.
[Google Scholar]
Kozłowski R., Z eklezjologii o. Mikołaja Afanasjewa, „Elpis” 2003, z. 7-8.
[Google Scholar]
Kroczak J., Saint Theophan the Recluse oeuvre and reception of his thought in Poland, [w:] Russian thought in Europe. Reception, polemics, developement, red. T. Obolevitch, T. Homa, J. Bremer, Kraków 2013.
[Google Scholar]
Księga imion Świętych, red. H. Fros SJ, F. Sowa, t. 5, Kraków 2004.
[Google Scholar]
Kumor B., Historia Kościoła, t. 7, Lublin 2001.
[Google Scholar]
Leśniewski K., „Nie potrzebują lekarza zdrowi...” Hezychastyczna metoda uzdrawiania człowieka, Lublin 2006.
[Google Scholar]
Leśniewski K., Droga do zbawienia w świetle zachowanych pouczeń św. Serafina z Sarowa, „Arche. Wiadomości Bractwa” 1999, nr 4-5.
[Google Scholar]
Literatura staroruska, wiek XI-XVII. Antologia, oprac. W. Jakubowski, R. Łużny, Warszawa 1971.
[Google Scholar]
M.W., Święty Sergiusz z Radoneża, „Wiadomości Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego” 1975, z. 1-2.
[Google Scholar]
Metropolita Sawa (Hrycuniak), Modlitwa Jezusowa, [w:] Prawosławie. Światło prawdy i zdrój doświadczenia, red. K. Leśniewski, J. Leśniewska, Lublin 1999.
[Google Scholar]
Mień A., O modlitwie domowej, „List Informacyjny. Pismo Rady Diecezjalnej Młodzieży przy Diecezji Białostocko-Gdańskiej” 1995, nr 1.
[Google Scholar]
Mnisi Góry Atos o duchowości prawosławnej, oprac. G. Krańczuk, Hajnówka 1995.
[Google Scholar]
Modzelewska B., św. Teofan Rekluz, [w:] Encyklopedia katolicka, t. 19, Lublin 2013.
[Google Scholar]
Niemczyk W., Chrześcijańska Akademia Teologiczna w Warszawie, „Rocznik Teologiczny ChAT” 1962 (R. 4).
[Google Scholar]
Nikolski P., Miejsce medytacji w prawosławnej kulturze ascetycznej, [w:] Medytacja. Postawa intelektualna, sposób poznania, gatunek dyskursu, red. T. Kostkiewicz i M. Saganiak, Warszawa 2010.
[Google Scholar]
Nikolski P., Wprowadzenie, [w:] Św. Teofan Rekluz, Droga do zbawienia, przeł. P. Nikolski, Kraków 2002.
[Google Scholar]
Nikolski P., Znaczenie tradycji ascetycznej w dialogu ekumenicznym, [w:] Żyć ekumenią w Kościołach lokalnych, red. P. Jaskóła, R. Porada, Opole 2003.
[Google Scholar]
Nowi święci rosyjscy. 1000-lecie chrztu Rusi, „Zorza” 1988, nr 1.
[Google Scholar]
Nowosielski J., Inność prawosławia, Białystok 1998.
[Google Scholar]
Obolevitch T., Od onomatodoksji do estetyki. Aleksego Łosiewa koncepcja symbolu. Studium historyczno-filozoficzne, Kraków 2011.
[Google Scholar]
Obolevitch T., Sergiusza Bułgakowa i Aleksego Łosiewa filozofia imienia, [w:] Palamas, Bułgakow, Łosiew. Rozważania o religii, imieniu Bożym, tragedii filozofii, wojnie i prawach człowieka, red. L. Kiejzik, Warszawa 2010.
[Google Scholar]
Ochał A., Rola Pustelni Optina w życiu i działalności wielkich pisarzy rosyjskich, [w:] Chrześcijańskie dziedzictwo bizantyjsko-słowiańskie. IV Kongres Teologów Polskich, Lublin 12-14 X 1989, red. A. Kubiś, M. Rusecki, Lublin 1994.
[Google Scholar]
Paisjusz Wieliczkowski, O modlitwie umysłu albo modlitwie wewnętrznej, przeł. J. Kuffel, Białystok 1995.
[Google Scholar]
Pańkowski J., Życie, działalność i twórczość św. Ignacego Brianczaninowa, „Elpis” 2006, z. 13-14.
[Google Scholar]
Paprocki H., Bibliografia czasopisma teologicznego „Elpis” 1926-1937, „Elpis” 1999, z. 1.
[Google Scholar]
Paprocki H., Recepcja rosyjskiej myśli religijnej w Polsce, „Elpis” 2005, z. 11-12.
[Google Scholar]
Paprocki H., Studium teologii prawosławnej Uniwersytetu Warszawskiego, „Wiadomości Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego” 1973, nr 4.
[Google Scholar]
Piekarska-Winkler D., Ruski ideał świętości, „Rocznik Teologiczny ChAT” 2006 (48, 1-2).
[Google Scholar]
Pierwsze tysiąclecie chrześcijaństwa (988-1988) na ziemiach wschodniej słowiańszczyzny od Rusi Kijowskiej do Rosji, Ukrainy i Białorusi, oprac. R. Łużny, Lublin 1994.
[Google Scholar]
Polskie badania filozofii rosyjskiej, cz. 1, red. L. Kiejzik, J. Uglik, Warszawa 2009.
[Google Scholar]
Polskie badania filozofii rosyjskiej, cz. 2, red. L. Kiejzik, J. Uglik, Warszawa 2012.
[Google Scholar]
Pryszmont J., Bp Teofan Pustelnik – moralista prawosławny (1815-1894). Życie i twórczość, „Studia Theologica Varsaviensia” 1977, nr 15.
[Google Scholar]
Pryszmont J., Doktryna moralna prawosławnego biskupa (Teofana Pustelnika) przedmiotem pracy habilitacyjnej teologa rzymskokatolickiego, „Rodzina” 1973, nr 29.
[Google Scholar]
Pryszmont J., Historia teologii moralnej, Warszawa 1987.
[Google Scholar]
Pryszmont J., Podstawowe założenia doktryny moralnej bpa Teofana Pustelnika, „Studia Theologica Varsaviensia” 1978, nr 2.
[Google Scholar]
Pryszmont J., Pokuta w prawosławiu, „Ateneum Kapłańskie” 1977 (89), z. 1.
[Google Scholar]
Pryszmont J., Prawosławna teologia moralna. Próba określenia specyfiki, „Collectanea Theologica” 1975, nr 2.
[Google Scholar]
Pryszmont J., Przemiana człowieka duchowego. Specyficzne wartości biznatyjsko-słowiańskiej duchowości i myśli moralnej, [w:] Chrześcijańskie dziedzictwo bizantyjsko-słowiańskie. IV Kongres Teologów Polskich, Lublin 12-14 X 1989, red. A. Kubiś, M. Rusecki, Lublin 1994.
[Google Scholar]
Pryszmont J., Życie chrześcijańskie jako realizacja zbawienia. Doktryna moralna biskupa Teofana Pustelnika, Warszawa 1979.
[Google Scholar]
Pustelnik z Zagorska (św. Sergiusz), „Papieskie Intencje Misyjne” 1985, nr 4.
[Google Scholar]
Radziukiewicz A., Dla przebudzenia grzeszników, „Przegląd Prawosławny” 2003, nr 3.
[Google Scholar]
Recepty św. Ambrożego, oprac. D. Wysocka, „Przegląd Prawosławny” 2001, nr 4.
[Google Scholar]
Sawicki D., Modlitwa Jezusowa i jej wpływ na rozwój duchowości, „Elpis” 2002, z. 6.
[Google Scholar]
Serafin Sarowski, O poście, przeł. J. Charkiewicz, „List Informacyjny. Pismo Rady Diecezjalnej Młodzieży przy Diecezji Białostocko-Gdańskiej” 1989 (3).
[Google Scholar]
Serafin Sarowski, Ogień ducha świętego, przeł. H. Paprocki, Białystok 1992.
[Google Scholar]
Słowo o Bogu i człowieku. Myśl religijna Słowian Wschodnich doby staroruskiej, przeł. R. Łużny, Kraków 1995.
[Google Scholar]
Smykowska E., By poznać prawosławie (recenzja książki J. Pryszmonta, Życie chrześcijańskie jako realizacja zbawienia. Doktryna moralna biskupa Teofana pustelnika), „Więź” 1980, nr 1.
[Google Scholar]
Sosna G., Wstępna bibliografia chrześcijaństwa wschodniego. Druki polskojęzyczne okresu współczesnego, cz. I, Białystok-Ryboły 1994.
[Google Scholar]
Sosna G., Wstępna bibliografia chrześcijaństwa wschodniego. Druki polskojęzyczne okresu współczesnego, cz. II, Białystok-Ryboły 1996.
[Google Scholar]
Sosna G., Wstępna bibliografia chrześcijaństwa wschodniego. Druki polskojęzyczne okresu współczesnego, cz. III, Białystok-Ryboły 1998.
[Google Scholar]
Sosna G., Wstępna bibliografia chrześcijaństwa wschodniego. Druki polskojęzyczne okresu współczesnego, cz. IV, Białystok 2003.
[Google Scholar]
Špidlik T., La doctrine spirituelle de Théophane le Reclu Le Cœur et l’Esprit, Roma 1965.
[Google Scholar]
Špidlik T., Myśl rosyjska. Inna wizja człowieka, przeł. J. Dembska, Warszawa 2000.
[Google Scholar]
Špidlik T., Wielcy mistycy rosyjscy, przeł. J. Dembska, Kraków 1996.
[Google Scholar]
Stabińska J. OSB, Święty Serafin Sarowski, „Przewodnik Katolicki” 1975, nr 3.
[Google Scholar]
Św. Teofan Rekluz, Droga do zbawienia, przeł. P. Nikolski, Kraków 2002.
[Google Scholar]
Św. Teofan Rekluz, Słowo o modlitwie, przeł. P. Nikolski, Kraków 2003.
[Google Scholar]
Święci Rosyjscy. Serafin z Sarowa, „Zorza” 1988, nr 1.
[Google Scholar]
Święty Serafin z Sarowa, Żywot i pouczenia, Hajnówka 1999 (przeł. Strach).
[Google Scholar]
Świtkiewicz A., Próba rekonstrukcji myśli Grzegorza Palamasa w artykule B. Krivocheine’a pt. Asketiczeskoje i bogosławskoje uczenije sw. Grigorija Palamy, „Przegląd Filozoficzny – Nowa Seria” 1997, nr 3.
[Google Scholar]
Teologia i kultura Starej Rusi, red. W. Hryniewicz, J. Gajek (seria: Teologia w Dialogu, t. 7), Lublin 1993.
[Google Scholar]
Tofiluk J., Hezychazm i jego wpływ na rozwój duchowości, „Elpis” 2002, z. 6.
[Google Scholar]
Trzcińska I., Wstęp, [w:] J.-Y. Leloup, Hezychazm. Zapomniana tradycja modlitewna, przeł. H. Sobieraj, Kraków 1996.
[Google Scholar]
Wyszomirski T., Prawosławny kościół rosyjski, „Novum” 1978, nr 2.
[Google Scholar]
Podgląd
Pobrania
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Kategorie
Prawa autorskie & Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Prawa autorskie (a). Co do zasady – autorzy, niebędący pracownikami Uniwersytetu Zielonogórskiego, zachowują prawa autorskie, w tym prawa wydawnicze do artykułów, bez żadnych ograniczeń.
Prawa autorskie (b). Co do zasady – autorzy, będący pracownikami Uniwersytetu Zielonogórskiego, nie zachowują praw autorskich, w tym praw wydawniczych do artykułów. W takich przypadkach właścicielem praw autorskich jest Uniwersytet Zielonogórski.
ISSN (druk)
2450-3584ISSN (online)
3072-1245-
Abstrakt196
