Na marginesie i wokół zagadkowego rebusu z 1621 roku
DOI:
https://doi.org/10.34768/fp2015a3Słowa kluczowe:
polska literatura okolicznościowa XVII wieku, wojna chocimska 1621 roku, rebus, Samuel ŁaszczAbstrakt
Szkic jest próbą ukazania staropolskiego druku pt. Rozmowy świeże o nowinach z Ukrainy, z Węgier i z Turek oraz jego centralnej – jak wolno sądzić – tajemnicy. Ulotka znana jest niewielu specjalistom, a jej dotychczasowe opisy wydają się niewłaściwe z uwagi na oczywiste błędy, które dotyczą m.in. liczby dyskutantów czy czasu publikacji tego pisanego zabytku. Nowe, zweryfikowane dane umożliwiają uporządkowanie naszej wiedzy o dialogu i stanowią ważną podstawę do identyfikacji prawdziwej osoby, którą skrywa literacko-plastyczny rebus (pomieszczony w tym starodruku). Wiele śladów prowadzi do Samuela Łaszcza – sławnego żołnierza, awanturnika, kłamcy oraz błazna. Prawdopodobnie to on właśnie został sportretowany za pomocą barokowego drzeworytu, ukazującego klowna, lecz jawi się on jako „tylko trochę” trefniś. Człowiek ten miał autentyczne i poważne powody, by pozostawać w przebraniu, ponieważ wielokrotnie był wyjmowany spod prawa, a swój pierwszy wyrok banicji otrzymał właśnie w roku tłoczenia badanej książeczki. Takie rozwiązanie zagadki należy traktować jako hipotezę, niemniej opartą na faktach historycznych i biografii Łaszcza, konfrontowanych z treściami pomieszczonymi w broszurze z 1621 roku.
Pobrania
Bibliografia
LITERATURA CYTOWANA (WYBÓR)
Antologia literatury sowizdrzalskiej, oprac. i wstęp S. Grzeszczuk, wyd. 2, Kraków 1985, BN I, nr 186.
Bielski J., Widok Królestwa Polskiego ze wszystkiemi województwami [...], Poznań 1763.
Bobrzyński M., Stańczyk, Kraków 1883.
Buchwald-Pelcowa P., „Imiona nasze wiek wiekowi podawać będzie...” Kilka kartek z dziejów sławy wojny chocimskiej 1621 roku, [w:] Wojny, bitwy i potyczki w kulturze staropolskiej, red. W. Pawlak i M. Piskała, Warszawa 2011.
Chlebowski W., Królów i cesarzów tureckich dzieła abo sprawy [...]. Przy tym Prognosticon o upadku ich monarchijej przez Pana Północnego, Kraków 1612.
Grzeszczuk S., Błazeńskie zwierciadło. Rzecz o humorystyce sowizdrzalskiej XVI i XVII wiueku, wyd. 2, Kraków 1994.
Józef Flawiusz, Dawne dzieje Izraela, przeł. Z. Kubiak i J. Radożycki, wstęp E. Dąbrowski i W. Malej, komentarzem opatrzył J. Radożycki, Warszawa 2001.
Juszyński H., Dykcjonarz poetów polskich, t. 2, Kraków 1820.
Korzon T., Dzieje wojen i wojskowości w Polsce. Epoka przedrozbiorowa, t. 2, Kraków 1912.
Kotarski H., Łaszcz Samuel, [w:] Polski słownik biograficzny, t. 18, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1973.
Kroczak J., „Jeśli mię wieźdźba prawdziwa uwodzi...” Prognostyki i znaki cudowne w polskiej literaturze barokowej, Wrocław 2006.
Kronika Marcina Bielskiego, wyd. K. J. Turowski, t. 2, Sanok 1856.
Kronika polska Marcina Bielskiego, wyd. J. Bielski, Kraków 1597.
Kucharczyk M., Sposoby kreacji postaci Jana Karola Chodkiewicza w „Pamiątce rycerstwa sarmackiego” Wojciecha Rakowskiego (?) i „Chorągwi Sauromatckiej w Wołoszech” Marcina Paszkowskiego, „Wschodni Rocznik Humanistyczny” 2008, t. 5.
Kuran M., „Chorągiew sauromatcka w Wołoszech” Marcina Paszkowskiego jako przykład epickich nowin poświęconych batalii chocimskiej z 1621 roku, [w:] Acta Universitatis Lodziensis. Folia litteraria Polonica 2008, t. 10.
Kuran M., Marcin Paszkowski — poeta okolicznościowy i moralista z pierwszej połowy XVII wieku, Łódź 2012.
Literatura mieszczańska w Polsce od końca XVI do końca XVII wieku, oprac. K. Budzyk, H. Budzykowa, J. Lewański, Warszawa 1954.
Mandeville J., The Travels of Sir John Mandeville, „in modern spelling”, Londyn 1900.
Mikołaj Rej. Pisma wierszem, wstęp i oprac. J. Krzyżanowski, Wrocław 1954, BN I, nr 151.
Muczkowski J., Zbiór odcisków drzeworytów w różnych dziełach polskich w XVI i XVII wieku odbitych, a teraz w Bibliotece Uniwersytetu Jagiellońskiego zachowane, Kraków 1849.
Nicephori Gregorae Byzantinae Historiae libri XXXVII, wyd. J. P. Migne, t. 148, Paryż 1865 (Patrologia Graeca).
Niesiecki K., Herbarz polski, wyd. J. N. Bobrowicz, t. 6, Lwów 1841.
Niesiecki K., Korona polska przy złotej wolności starożytnemi [...] klejnotami [...] ozdobiona, t. 3, Lwów 1740.
Nowak-Dłużewski J., Okolicznościowa poezja polityczna w Polsce. Zygmunt III, Warszawa 1971.
Nowy Korbut. Piśmiennictwo staropolskie, t. 2, oprac. zespół pod kier. R. Pollaka, Warszawa 1964.
Paprocki B., Gniazdo cnoty, skąd herby rycerstwa sławnego Królestwa Polskiego [...] początek swój mają, Kraków 1578.
Paprocki B., Herby rycerstwa polskiego, wyd. K. J. Turowski, Kraków 1858.
Pauli Ż., Przedmowa, [w:] Pamiętniki o wyprawie chocimskiej, wyd. Ż. Pauli, Kraków 1853.
Podhorodecki L., Chocim 1621, wyd. 2, Warszawa 2008.
Pokora J., Nosce te ipsum. Studium z ikonografii błazna, [w:] Historia sztuki, z. 1, Warszawa 1996.
Potocki W., Poczet herbów szlachty Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego, gniazdo i perspektywa staroświeckiej cnoty, płodnej Matki [...], Kraków 1696.
Raby J., Mehmed the Conqueror and the Equestrian Statue of the Augustaion, „Illinois Classical Studies” 1987, z. 12 (2).
Redway J. W., Sir John Mandeville, [w:] Voyages and Travels by Sir John Mandeville, wyd. A. Layard, Nowy Jork 1899.
Schedel H., Liber chronicarum, Norymberga 1492.
Stryjkowski M., O wolności Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego, a o srogim zniewoleniu [...] jarzmem tureckim [...], Kraków 1575.
Sznajder M., Między „Diariuszem” Prokopa Zbigniewskiego a „Chorągwią sauromatcką” Marcina Paszkowskiego — pamiętnikarski wzorzec prozą i jego wierszowane powielenie propagandowe, Scripta Humana. Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Zielonogórskiego, t. 2: Historia i historie, red. D. Kulczycka i R. Sztyber, Zielona Góra 2014.
Sztyber R., O wymowie „Chorągwi sauromatckiej” Marcina Paszkowskiego, [w:] Scripta Humana. Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Zielonogórskiego, t. 1: Interpretacje i reinterpretacje, red. D. Kulczycka i M. Mikołajczak, Zielona Góra 2013.
Sztyber R., W oczekiwaniu na wytęsknione i „pocieszne nowiny” z 1621 roku. Zapomniany „prolog” do „Diariusza” Prokopa Zbigniewskiego, Scripta Humana. Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Zielonogórskiego, t. 2: Historia i historie, red. D. Kulczycka i R. Sztyber, Zielona Góra 2014.
Sztyber R., Wokół dwóch broszur z czasów chocimskich bojów z 1621 roku (o potrzebie reedycji, relektury i o niezbędnych rewizjach), Zielonogórskie Studia Bibliotekoznawcze, z. 5 (Książka i czytelnictwo na Środkowym Nadodrzu na przestrzeni wieków), red. A. Buck, P. Bartkowiak i D. Kotlarek, Zielona Góra 2013.
Sztyber R., Wymiar (quasi)religijny polskich gazet ulotnych o batalii chocimskiej z 1621 roku i kilka przyczynków (przegląd wybranych zagadnień), „Tematy i Konteksty” 2016.
Tretiak J., Historia wojny chocimskiej 1621 r., Lwów 1889.
Twardowski S., Przeważna legacyja jaśnie oświeconego książęcia Kr[z]ysztofa Zbaraskiego [...] od Zygmunta III [...] do sołtana [...] Mustafy [...], Kraków 1639.
Weryha Darowski A., Samuel Łaszcz. Strażnik koronny, Kijów 1865.
Zawadzki K., Gazety ulotne polskie i Polski dotyczące XVI-XVIII wieku. Bibliografia, t. 1: 1514-1661, Wrocław 1977.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Kategorie
Licencja
Prawa autorskie (c) 2015 Radosław Sztyber
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Prawa autorskie (a). Co do zasady – autorzy, niebędący pracownikami Uniwersytetu Zielonogórskiego, zachowują prawa autorskie, w tym prawa wydawnicze do artykułów, bez żadnych ograniczeń.
Prawa autorskie (b). Co do zasady – autorzy, będący pracownikami Uniwersytetu Zielonogórskiego, nie zachowują praw autorskich, w tym praw wydawniczych do artykułów. W takich przypadkach właścicielem praw autorskich jest Uniwersytet Zielonogórski.
