„Naprzód przyszedł Mikołaj Rej”. O literaturze niepodległej Polski w epistolograficznej refleksji Elizy Orzeszkowej
DOI:
https://doi.org/10.34768/fp2019a14Słowa kluczowe:
Eliza Orzeszkowa, epistolografia, recepcja, literatura polska (do roku 1795)Abstrakt
Syntetyczne studium przynosi rezultaty wnikliwej analizy listów Elizy Orzeszkowej (zebranych i opublikowanych przez Edwarda Jankowskiego w dziewięciu tomach), zawierających dane o lekturowych jej doświadczeniach. Jak się okazuje, czytała wiele i oczywiście znała sporo staropolskich i oświeceniowych arcydzieł literackich. Jej korespondencja stanowi trwały dowód czytelniczej pasji. Orzeszkowa miała w rękach teksty spisane przez Biernata z Lublina. Wypowiedziane przez nią słowa dokumentują, że znała osiągnięcia Mikołaja Reja i wysoko cenione wiersze Jana Kochanowskiego, często cytowane i parafrazowane w rozmaitych wypowiedziach Orzeszkowej. Studiowała teksty Andrzeja Frycza Modrzewskiego, Piotra Skargi. Jej szacunek wobec ideałów humanistycznych (tolerancja, równość, wolność) ujawnia się w zapiskach o książkach Łukasza Górnickiego – historiograficznej i tłumaczeniu głośnego włoskiego Il Cortegiano (Baltazara Castiglionego). Orzeszkowa znacznie mniej interesowała się twórczością siedemnastowieczną, odnotowała Torkwata Tassa Jerozolimę wyzwoloną w przekładzie Piotra Kochanowskiego oraz pisma Sebastiana Klonowicza, Szymona Szymonowicza, Józefa Bartłomieja Zimorowica, Krzysztofa Opalińskiego. Czasy późnego baroku i oświecenia w listach Orzeszkowej reprezentują teksty Elżbiety Drużbackiej. Wiele tu wzmianek można znaleźć o arcydziełach Ignacego Krasickiego czy pracach Juliana Ursyna Niemcewicza bądź Tomasza Kajetana Węgierskiego. Autorka Nad Niemnem ceniła Hugona Kołłątaja za jego zaangażowanie w przedsięwzięciach Komisji Edukacyjnej. Szkic przedstawia również wielkości frekwencyjne wzmianek i aluzji o literaturze powstałej w okresie niepodległej Polski przed rozbiorami w epistolograficznych refleksjach Elizy Orzeszkowej. To ważny przyczynek Ireneusza Sikory do naszej wiedzy o oczytaniu i erudycji pisarki, analiza może być kolejną próbą szczegółowych badań skoncentrowanych nad recepcją literatury polskiej.
Pobrania
Bibliografia
Sikora I., „Naprzód przyszedł Mikołaj Rej”. O literaturze niepodległej Polski w epistolograficznej refleksji Elizy Orzeszkowej, „Filologia Polska. Roczniki Naukowe Uniwersytetu Zielonogórskiego” 2019, nr 5, https://doi.org/10.34768/fp2019a14.
LITERATURA CYTOWANA
Baculewski J., Maria Konopnicka, Warszawa 1978.
Bibliografia literatury polskiej „Nowy Korbut”, t. 17, vol. 11: Eliza Orzeszkowa, oprac. H. Gacowa, Wrocław 1999.
Jankowski E., Eliza Orzeszkowa, Warszawa 1988.
Klimowicz M., Oświecenie, Warszawa 1972.
Krasicki I., Pisma poetyckie, oprac. Z. Goliński, t. 1, Warszawa 1976.
Księga cytatów z polskiej literatury pięknej od XIV do XX wieku, ułożona przez P. Hertza i W. Kopalińskiego, Warszawa 1975.
Kulczycka-Saloni J., Spasowicz jako historyk i krytyk literatury, [w:] W. Spasowicz, Pisma krytycznoliterackie. Wybór, wstęp i komentarze J. Kulczycka-Saloni, Warszawa 1981.
Libera Z., Dziedzictwo poezji Jana Kochanowskiego w literaturze późniejszej (Jan Kochanowski i kultura Odrodzenia), red. Z. Libera i M. Żurowski, Warszawa 1985.
Michałowska T., Średniowiecze, Warszawa 1995.
Niemcewicz J.U., Dzieła poetyczne wierszem i prozą, wyd. J.N. Bobrowicz, t. 2, Lipsk 1838.
Niemcewicz J.U., Powrót posła. Komedia w trzech aktach oraz wybór bajek politycznych, oprac. Z. Skwarczyński, wyd. 8, Wrocław 1972, BN I, nr 14.
Orzeszkowa E., Dnie, oprac. I. Wiśniewska, Warszawa 2001.
Orzeszkowa E., Listy zebrane, t. I-IX, do druku przygotował i komentarzem opatrzył E. Jankowski, Wrocław 1954-1981 (t. I: Do redaktorów i wydawców: Józefa Sikorskiego, Gebethnera i Wolffa, Franciszka Salezego Lewentala, Wacława Makowskiego, Erazma Piltza, Stanisława Posnera, Wrocław 1954 – t. II: Do Leopolda Méyeta, Wrocław 1955 – t. III: Do literatów i ludzi nauki: Jana Karłowicza, Franciszka RawityGawrońskiego, Henryka Nusbauma, Tadeusza Garbowskiego, Wrocław 1956 – t. IV: Do literatów i ludzi nauki: Józefy Sawickiej (Ostoi), Wilhelminy Zyndram Kościałkowskiej, Jadwigi Łuszczewskiej (Deotymy), Ignacego Baranowskiego, Józefa Kotarbińskiego, Kazimierza Zdziechowskiego, Aurelego Drogoszewskiego, Eugenii Żmijewskiej, Marii Czesławy Przewóskiej, Mariana Dubieckiego, Wrocław 1958 – t. V: Do przyjaciół: Tadeusza Bochwica, Jana Bochwica, Janiny Szoberówny, Wrocław 1961 – t. VI: Do pisarzy: Józefa Ignacego Kraszewskiego, Zygmunta Fortunata Miłkowskiego (T.T. Jeża), Marii Konopnickiej, Michała Bałuckiego, Władysława Stanisława Reymonta, Wrocław 1967 – t. VII: Do rodziny, przyjaciół i korespondentów różnych: Lucyny Kotarbińskiej, Edwarda Pawłowicza, Hipolita Wawelberga, Jerzego Aleksandrowicza, Witolda Czeczotta, Franciszka Godlewskiego i innych, Wrocław 1971 – t. VIII: Do literatów i ludzi nauki: Ludwika Jenikego, Jana Baudouina de Courtenay, Piotra Chmielowskiego, Adama Wiślickiego, Stanisława Krzemińskiego, Lucjana Rydla, Antoniego Wodzińskiego, Maryli Wolskiej, Henryka Sienkiewicza i innych, Wrocław 1976 – t. IX: Do znajomych i przyjaciół: Juliana Łukaszewskiego, Nikodema Erazma Iwanowskiego, Edmunda Jankowskiego, Jadwigi z Nusbaumów Holenderskiej, Mariana Manteuffla, Konstantego Skirmuntta, Józefa Boguskiego, Antoniego Kamieńskiego, Aleksandra Lednickiego i innych, Wrocław 1981).
Orzeszkowa E., O sobie, wstęp J. Krzyżanowski, Warszawa 1974.
Orzeszkowa E., Pisma krytycznoliterackie, zebrał i oprac. E. Jankowski, Wrocław-Kraków 1959 (Dodatek krytyczny. O Janie Kochanowskim, Dwa głosy, Na mogiłę Deotymy, O książkach..., O Janie Kochanowskim. Drobny szkic, O książkach. IV. Chrzanowski Ignacy, „Historia literatury niepodległej Polski”, Przedmowa [Do „Z jednego strumienia”], Słowo wstępne. [Mowa], Z dziejów piśmiennictwa naszego).
Orzeszkowa E., Pisma zebrane, red. J. Krzyżanowski, t. XXVIII: Melancholicy, t. 1, Warszawa 1949.
Orzeszkowa E., Publicystyka społeczna, wyb. i wstęp G. Borkowska, oprac. edytorskie I. Wiśniewska, t. 1, Kraków 2005 ([Artykuł polemiczny nie do druku], List do kobiet niemieckich, O smutku i śmiechu w literaturze, O kobiecie polskiej, O sprawach kobiet, O Polsce Francuzom, O Żydach i kwestii żydowskiej).
Sikora I., Orzeszkowej dialogi z tradycją: europejska literatura dawna, „Filologia Polska. Roczniki Naukowe Uniwersytetu Zielonogórskiego” 2018 (4).
Starowieyska-Morstinowa Z., W perspektywie czasu. Obraz polskiej literatury w listach E. Orzeszkowej, „Przegląd Powszechny” 1937, t. 216.
Szczerbicka-Ślękowa L., Wstęp, [w:] J. Kochanowski, Pieśni, oprac. L. Szczerbicka-Ślękowa, wyd. 3 zmien., Wrocław 1970, BN I, nr 100.
Szymonowicz S., Sielanki i pozostałe wiersze polskie, oprac. J. Pelc, wyd. 2 zmien., Wrocław 2000, BN I, nr 182.Ziomek J., Renesans, Warszawa 1973.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Kategorie
Licencja
Prawa autorskie (c) 2019 Ireneusz Sikora
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Prawa autorskie (a). Co do zasady – autorzy, niebędący pracownikami Uniwersytetu Zielonogórskiego, zachowują prawa autorskie, w tym prawa wydawnicze do artykułów, bez żadnych ograniczeń.
Prawa autorskie (b). Co do zasady – autorzy, będący pracownikami Uniwersytetu Zielonogórskiego, nie zachowują praw autorskich, w tym praw wydawniczych do artykułów. W takich przypadkach właścicielem praw autorskich jest Uniwersytet Zielonogórski.
